Kalafior

Na korzeniach roślin kapustnych (kapusta, kalafior, rzepak, rzodkiewka) tworzą się charakterystyczne narośla i zgrubienia deformujące system korzeniowy. Uszkodzone korzenie nie pobierają prawidłowo wody i składników pokarmowych, więc rośliny więdną w ciągu dnia, zwłaszcza w upał, słabo rosną, żółkną i marnieją. Z czasem narośla gniją, uwalniając do gleby ogromne ilości zarodników przetrwalnikowych. Narośla mają postać wrzecionowatych, maczugowatych lub guzowatych zgrubień, które często zlewają się w duże, bulwiaste twory na korzeniu głównym i korzeniach bocznych. Choroba poraża wyłącznie rośliny kapustowate (Brassicaceae), w tym chwasty takie jak tasznik pospolity czy gorczyca polna — one również podtrzymują i przenoszą patogena. Objawy nadziemne są niecharakterystyczne: więdnięcie (z początku ustępujące w nocy, później trwałe), zahamowanie wzrostu i karłowacenie, drobne, luźne główki, a liście bywają przebarwione sinozielono lub czerwonawo — dlatego pewne rozpoznanie wymaga wyjęcia rośliny z ziemi i obejrzenia korzeni. Młode siewki mogą zamierać całkowicie. Gnijące narośla wydzielają nieprzyjemny zapach i uwalniają miliardy zarodników przetrwalnikowych, które zakażają glebę nawet na kilkanaście–dwadzieścia lat. Rozwojowi choroby sprzyjają gleby kwaśne, ciepłe i wilgotne.

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Żółte lub kanciaste (ograniczone nerwami) plamy na wierzchu liści, którym od spodu odpowiada szarofioletowy lub brązowy nalot zarodników. Różni się od mączniaka prawdziwego, którego biały nalot jest na wierzchu liści. Rozwija się w wilgoci i chłodne noce; groźny dla ogórków, cebuli i winorośli. Plamy są początkowo jasnozielone lub żółknące, a ich kanciasty, mozaikowy kształt bierze się stąd, że rozwój patogenu zatrzymują większe nerwy liścia. Delikatny, kożuchowaty nalot od spodu (stąd nazwa „mączniak”) to zarodnikowanie lęgniowca — najlepiej widoczny rano lub po okresie wysokiej wilgotności powietrza. Z czasem plamy brązowieją, zasychają i zlewają się, liść zamiera przedwcześnie, co osłabia całą roślinę i obniża plon. Choroba jest silnie wyspecjalizowana wobec żywiciela: ogórki i dynie poraża Pseudoperonospora cubensis, cebulę Peronospora destructor, winorośl Plasmopara viticola, a sałatę Bremia lactucae — dlatego porażenie jednego gatunku zwykle nie przenosi się na niespokrewnione uprawy.

Siewki i młoda rozsada nagle więdną, przewracają się i zamierają, często placowo. U podstawy łodyżki, tuż nad powierzchnią gleby, szyjka korzeniowa czernieje, mięknie i przewęża się, przez co roślinka traci oparcie i się kładzie. Nasiona mogą też gnić jeszcze przed wschodami, co objawia się przerzedzonymi, nierównymi wschodami rozsady warzyw, kwiatów jednorocznych i ziół z siewu. Wyróżnia się dwie fazy: zgorzel przedwschodową (gnicie kiełkujących nasion, brak lub luki we wschodach) i powschodową (przewracanie się już wzeszłych siewek). Dokładny obraz zależy od patogenu. Przy porażeniu przez lęgniowce (Pythium) zgnilizna jest wodnista, przejrzysta i miękka — przewężona nóżka wygląda jak „przycięta nożem”, a siewka pada płasko, zwłaszcza w chłodzie i nadmiarze wody. Rhizoctonia solani daje przewężenie brązowe do rdzawoczerwonego, tkanka jest bardziej sucha i wciśnięta niż wodnista, siewka bywa jeszcze przez pewien czas stojąca, a na powierzchni podłoża i szyjce widać czasem delikatną, brązową, pajęczynowatą grzybnię. Fusarium powoduje więdnięcie z żółknięciem i przebarwieniem u podstawy oraz korzeni. Ognisko rozszerza się kołowo, placowo od pierwszej porażonej siewki, bo patogen wędruje przez wilgotne podłoże i wodę; korzenie chorych siewek są brunatne, słabo wykształcone, z obłażącą korą.

Duży motyl dzienny o rozpiętości skrzydeł 50–65 mm; skrzydła białe, przednie z czarnymi wierzchołkami, u samic dodatkowo z dwiema czarnymi plamami. Jaja żółte, składane grupami na spodniej stronie liści. Gąsienice są żółtozielone z czarnymi plamkami i żółtymi paskami, żerują gromadnie. Objawy: gąsienice ogryzają liście roślin kapustnych (kapusta, brokuł, kalafior, rzepak, nasturcja) aż do grubych nerwów i zanieczyszczają główki odchodami. W ciągu roku rozwijają się zwykle dwa, a w ciepłe lata trzy pokolenia; owad zimuje jako poczwarka, przepoczwarczając się w osłoniętych miejscach — na pniach, murach czy płotach. Motyle pierwszego pokolenia pojawiają się od maja, jednak najliczniejsze i najgroźniejsze jest pokolenie letnie, żerujące od lipca do września. Żółte, beczułkowate jaja składane są w złożach po kilkadziesiąt sztuk; młode gąsienice początkowo szkieletują liść, pozostawiając siatkę nerwów, a starsze rozłażą się i zjadają całą blaszkę aż do grubych żyłek — dorosła gąsienica osiąga około 40 mm. Poza warzywami kapustnymi (w tym brukselką, jarmużem, kalarepą) żywicielami są także nasturcja, rezeda oraz dziko rosnące chwasty kapustowate, stanowiące rezerwuar szkodnika. Ciemnozielone odchody zanieczyszczające główki obniżają wartość handlową plonu i sprzyjają wtórnym gniciom; sygnałem zagrożenia są białe motyle krążące nad uprawą oraz żółte złoża jaj na spodzie liści.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Szarawa muchówka podobna do niewielkiej muchy domowej, która składa jaja u nasady roślin kapustnych i na wilgotnej glebie wokół nich. Wylęgłe białe, beznogie larwy żerują w korzeniach i szyjce korzeniowej kapusty, kalafiora, brokułu, rzodkiewki i rzepy. Uszkodzone rośliny więdną w słońcu, słabo rosną, sinieją i łatwo się przewracają lub całkiem wypadają, a w rzodkiewce i rzepie widać wydrążone przez larwy korytarze. Największe szkody powstają na rozsadach i młodych roślinach tuż po wysadzeniu. Dorosła muchówka mierzy około 5–6 mm, jest popielatoszara, z ciemnymi szczecinkami na ciele i odnóżach; samce mają na wierzchu odwłoka ciemną podłużną smugę. Jaja są białe, wydłużone, około 1 mm długości, składane pojedynczo lub w grupkach tuż przy szyjce korzeniowej i w szczelinach wilgotnej gleby; jedna samica składa ich zwykle ponad sto. Larwy to białe, beznogie i bezgłowe czerwie, zwężone ku przodowi, dorastające do około 8 mm, które wygryzają w korzeniach i szyjce nieregularne korytarze, a w mięsistych korzeniach rzodkiewki i rzepy drążą chodniki czyniące je niejadalnymi. Przepoczwarczają się w glebie w brązowych, beczułkowatych bobówkach. Śmietka zimuje jako bobówka w glebie i w naszych warunkach wydaje zwykle dwa do trzech pokoleń w sezonie; pierwszy, najgroźniejszy lot muchówek przypada na przełom kwietnia i maja, gdy gleba się ogrzewa (bywa on wiązany fenologicznie z kwitnieniem mniszka i drzew owocowych). Uszkodzone korzenie stają się bramą wejścia dla bakteryjnych i grzybowych zgnilizn, więc porażone rośliny często dodatkowo gniją u podstawy i łatwo dają się wyciągnąć z ziemi bez korzeni.

Drobne (1–3 mm) chrząszcze o czarnych albo czarnych z żółtymi podłużnymi paskami pokrywach skrzydłowych, o silnie zgrubiałych tylnych udach, dzięki którym zaniepokojone skaczą jak pchły. Żerują na roślinach kapustnych oraz rzodkiewce, rukoli, kapuście pekińskiej i kalarepie. Objawy: w blaszkach liściowych wygryzają liczne drobne, okrągłe dziurki przypominające sitko, szczególnie groźne dla siewek i młodych roślin, którym gęsty żer potrafi całkowicie zahamować wzrost. Największe szkody wyrządzają w ciepłej i suchej pogodzie. Nazwa „pchełki ziemne” obejmuje kilka gatunków z rodzaju Phyllotreta — na roślinach kapustowatych w Polsce najczęściej Phyllotreta undulata, P. atra, P. nemorum i P. nigripes. Dorosłe chrząszcze zimują w wierzchniej warstwie gleby, pod resztkami roślinnymi i w ściółce na obrzeżach pól, ogrodów i miedz. Wiosną, przy ociepleniu (aktywność wyraźnie rośnie powyżej ok. 15°C), wychodzą z kryjówek i nalatują na najmłodsze rośliny kapustne — dlatego pierwsze naloty zbiegają się ze wschodami warzyw. Większość gatunków ma jedno pokolenie w roku: samice składają jaja w glebie, a larwy żerują na korzeniach i drobnych korzonkach (u większości Phyllotreta mało szkodliwie; wyjątkiem jest P. nemorum, której larwy minują liście). Nowe pokolenie chrząszczy pojawia się latem, dożera i przechodzi na zimowanie. Charakterystyczne uszkodzenia to płytkie wygryzy i dziurki o średnicy 1–2 mm skupione na górnej stronie liścia; przy silnym nasileniu blaszka wygląda jak podziurawiona sitkiem, brązowieje wokół ran i zasycha. Najgroźniejszy jest żer na liścieniach i pierwszych liściach właściwych oraz na stożku wzrostu — uszkodzona siewka zatrzymuje rozwój, a rany bywają wrotami wtórnych infekcji. Chrząszcze są najaktywniejsze w słoneczne, ciepłe południe; chłód, deszcz i wysoka wilgotność wyraźnie hamują ich żerowanie.

Drobny, szarobrązowy motyl o rozpiętości skrzydeł około 12–15 mm; u siedzącego owada złożone skrzydła tworzą wzdłuż grzbietu jasny, romboidalny (deseniowy) wzór, od którego pochodzi angielska nazwa „diamondback moth”. Szkody wyrządzają drobne, zielone, wrzecionowate gąsienice długości do 10 mm, żerujące głównie od spodu liści: zeskrobują dolną skórkę, pozostawiając przezroczyste „okienka”, a starsze wygryzają nieregularne dziury. Atakuje rośliny kapustne — kapustę, brokuł, kalafior, a także rzodkiewkę; w ciepłe, suche lata rozwija kilka pokoleń i bywa wyjątkowo liczny. Motyle są aktywne o zmierzchu i w nocy, a w dzień siedzą ukryte wśród liści; spłoszone wykonują krótkie, nerwowe loty. Żółtawe jaja samica składa pojedynczo lub po kilka od spodu liści, wzdłuż nerwów. Bardzo pomocnym znakiem rozpoznawczym jest zachowanie gąsienic: potrącone gwałtownie się wiją, a często opuszczają się na cienkiej nitce przędzy — cecha rzadka u innych gąsienic kapustnych. Przepoczwarczenie następuje w luźnym, siateczkowym oprzędzie (kokonie) przytwierdzonym do liścia. W sprzyjających warunkach pełny cykl trwa zaledwie 2–3 tygodnie, dlatego w sezonie rozwija się 3–5 nakładających się pokoleń, a nalot motyli jest rozciągnięty w czasie. Zimują poczwarki na resztkach pokapustnych; w łagodne zimy przeżywają też osobniki dorosłe, a wiosną populacje bywają uzupełniane nalotem motyli migrujących z południa Europy. Najgroźniejsze jest uszkodzenie serca (punktu wzrostu) rozsady oraz róż brokułu i kalafiora; charakterystyczne „okienkowanie” najłatwiej dostrzec, oglądając liść pod światło.

Motyl nocny o rozpiętości skrzydeł około 35–45 mm, z brązowoszarymi przednimi skrzydłami noszącymi charakterystyczną jasną plamkę nerkowatą. Gąsienice są duże (do 40 mm), początkowo zielone, później szarozielone do brązowych, bardzo żarłoczne i wielożerne: wygryzają nieregularne dziury w liściach, a w kapuście wdrążają się w głąb główki, zanieczyszczając ją odchodami i otwierając drogę gniciu. Poza roślinami kapustnymi żeruje na buraku, sałacie, cebuli oraz wielu innych warzywach i roślinach ozdobnych; zwykle rozwijają się dwa pokolenia w sezonie, a najgroźniejsze jest letnio-jesienne. Samice składają jaja w charakterystycznych, przylegających do siebie złożach po kilkadziesiąt sztuk na spodniej stronie liści; jaja są półkuliste, początkowo jasne, żółtawozielone. Najmłodsze gąsienice żerują gromadnie na dolnej stronie blaszki, wyskrobując ją i pozostawiając cienką, przezroczystą skórkę (tzw. okienkowanie), a z czasem rozchodzą się i przechodzą do wygryzania otworów oraz drążenia w głąb roślin. Starsze gąsienice są aktywne nocą, a w dzień kryją się u nasady rośliny, między liśćmi lub płytko w glebie, co utrudnia ich wykrycie i sprawia, że szkody bywają zauważane dopiero po ich powstaniu. Kluczowym objawem odróżniającym piętnówkę od gąsienic żerujących wyłącznie powierzchniowo jest zanieczyszczenie wnętrza główki wilgotnymi, ciemnymi odchodami — to ono, obok korytarzy drążonych w główce, czyni plon niehandlowym i otwiera drogę bakteriom gnilnym. Gatunek zimuje jako poczwarka w glebie; pierwsze motyle latają zwykle od maja do czerwca, a drugie, liczniejsze i groźniejsze pokolenie w lipcu i sierpniu.